Zofia Nałkowska 1884–1954
Zamek Królewski

nalkowska-pZobaczywszy na zakręcie Zjazdu Zamek, wydałam cichutki okrzyk zdumienia. Zamiast prostej linii dachu – fantastyczne fale obsiadłej blachy. Tak ruszają się martwe przedmioty, gdy robi się nam niedobrze, gdy mamy zemdleć. Za fasadą zupełna pustka, czarne dziury okien, ruina. Wiadomo, że z Zamku nie wywieziono nic, że arrasy i Bacciarelli, że stare, cudne meble i słynne posadzki (wszystko oglądane jeszcze tej wiosny) – że tego już wcale nie ma.

Dzienniki czasu wojny, 1970

Nałkowska nie skorzystała we wrześniu 1939 z możliwości ucieczki na Zachód i lata okupacji przeżyła w Warszawie. Jej dzienniki stanowią cenne źródło wiedzy o jej przeżyciach, poglądach i lekturach tego okresu. Choć nie należy w nich szukać kroniki ważnych wydarzeń wojennych, to jednak na kartach książki udało się Nałkowskiej uchwycić klimat okupacyjnego życia w Warszawie. Na własnej skórze doświadczyła przecież autorka okropieństw wojny: głodu, zimna, śmierci bliskich. Jak inni mieszkańcy Warszawy musiała nauczyć się trudnej sztuki przetrwania. Aby zdobyć środki do życia, razem z siostrą prowadziła sklep tytoniowy (w domu przy Podchorążych 101), a jednocześnie notowała, zapisywała rzeczywistość, nadając życiu jednostki wymiar powszechny, rozmyślała nad złem, stałą obecnością śmierci, nad siłą człowieka wynikającą z zakorzenienia w życiu. Tak o dzienniku Nałkowskiej napisała Hanna Kirchner: „Wojenny dziennik Nałkowskiej ujęty jest w ramy kroniki osobiście doświadczonych lub spisanych z opowieści świadków wielkich katastrof dziejowych – Września 1939 i Powstania 1944. Wewnątrz tych ram historia dzieje się poprzez życie potoczne w okupowanej Warszawie. Realia, cenne same przez się, nabierają dodatkowych wymiarów dzięki osobie diarystki – pisarki i intelektualistki, gdyż obrysowane są jej doznaniem, komentarzem, interpretacją. Ponadto świadectwu faktów, scenerii i zdarzeń towarzyszy dziennik myśli, kronika udręk i mozołu świadomości parającej się ze Złem, na które nie ma nazwy ani miary. Zapis myśli i faktów zarówno mówi o tym, co podstawowe i pierwsze o tym czasie: o nieustępliwej walce, jaką życie toczyło z wszechogarniającą śmiercią, z niezliczonymi odmianami umierania”. Nałkowska boleje nad utratą skarbów kultury narodowej, które zgromadzone były na Zamku Królewskim. Tak zaś o skarbach zamkowych opowiadał pan Wołodyjowski spragnionym cudownych historii pannom Gasztowtównom w „Potopie” Henryka Sienkiewicza: „Srogi to budynek, cały murowany, że drzewa i nie upatrzysz. Naokoło są dwa rzędy pokojów, jeden od drugiego zacniejszy. W nich to waćpanny ujrzycie rozmaite wojny i wiktorie, pędzlem na ścianach wyobrażone, jako to: sprawy Zygmunta III i Władysława; napatrzyć się temu nie można, bo wszystko jakoby żywe; dziw, że się nie rusza i że ci, co się biją, krzyku nie czynią. Ale już tego nikt udać nie potrafi, choćby najlepszy malarz. Niektóre zaś komnaty całe od złota; krzesła i ławy bisiorem albo lamą kryte, stoły z marmuru i alabastru, a co sepetów, puzder, zegarów, w dzień i w nocy czas pokazujących, tego by na wołowej skórze nie spisać. Dopieroż król z królową po onych komnatach chodzą i dostatkiem się cieszą; a wieczorem mają teatrum kwoli większej jeszcze rozrywki”.

Zamek Królewski – na przełomie XIII i XIV wieku na terenie zamkowym istniał drewniano- ziemny gród książęcy. W pierwszej połowie XIV wieku powstała Wieża Wielka (Grodzka), na początku XV wieku gotycki Dom Wielki (Curia Maior), a w drugiej połowie XV wieku Dom Mały (Curia Minor). Budowle uzupełniały wieże bramne: Dworska i Żuraw. Kiedy w 1526 roku nastąpiło włączenie Mazowsza do Korony, zamek przeznaczono na jedną z rezydencji królewskich, a potem na siedzibę Sejmu Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Na jego potrzeby oddano, po przebudowaniu w latach 1569-1572, Dom Wielki z Izbą Poselską (w przyziemiu) i Izbą Senatorską (na piętrze). Wybudowano również tzw. Nowy Dom Królewski. Gruntowna przebudowa i rozbudowa zamku nastąpiła po tym, jak Zygmunt III Waza ustanowił na Zamku główną siedzibę królewską w Warszawie. Założenie zamku oparte było na planie pięcioboku. Od zachodniej strony znajdowała się reprezentacyjna fasada z Wieżą Królewską (Zygmuntowską) i dwie wieżyczki (zniszczone w 1704 r.). W latach 1643–1644 wybudowano Bramę Świętojańską, prowadzącą na Dziedziniec Przedni, zaprojektowaną przez Constantina Tencallę. Po 1625 roku na głównym tarasie od strony Wisły założono ogród, a w latach 1638- -1642 dla królewicza Karola Ferdynanda zbudowano pałacyk. Bogaty wystrój nadano wnętrzom zamku. W czasie potopu zamek zniszczono i wywieziono jego zbiory. Odbudował go August III, a potem przebudował Stanisław August Poniatowski. W roku 1771 rozpoczęto realizację reprezentacyjnego Wielkiego Apartamentu, na który złożyły się Gabinet Marmurowy oraz Sale: Balowa, Rycerska, Tronowa i Gabinet Konferencyjny. W latach 1774–1777 powstał złożony z kilku sal królewski apartament mieszkalny. W latach 1779–1784 wzniesiono Bibliotekę Królewską, łącząc zamek z pałacem Pod Blachą. Autorem dekoracji malarskich był między innymi M. Bacciarelli i B. Bellotto (zwany Canaletto). W zamku zgromadzono liczne cenne zbiory artystyczne. W czasach oświecenia był ośrodkiem myśli politycznej i ogniskiem kultury. Tutaj obradował Sejm Czteroletni i tutaj uchwalono Konstytucję 3 maja. W okresie rozbiorów zamek zdewastowano. Od 1915 roku prowadzono na nim badania i rozpoczęto jego restaurację. Dokonano także częściowej rewindykacji zbiorów z terenu ZSRR. Od 1926 roku zamek był rezydencją Prezydenta RP. Poważne zniszczenia zamku oraz jego zbiorów miały miejsce w czasie okupacji niemieckiej, a ostateczna zagłada nastąpiła podczas powstania warszawskiego. Odbudowa zamku trwała w latach 1971–1974, do 1988 roku zamek wyposażano. Koszta pokryto ze społecznego funduszu na rzecz odbudowy Zamku Królewskiego. Obecnie w Zamku Królewskim znajduje się muzeum (wystawy stałe i czasowe), odbywają się tutaj oficjalne wizyty i spotkania państwowe oraz imprezy kulturalne i towarzyskie.

Katarzyna Wigurska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *