Wacław Potocki 1621–1696
Zamek Ujazdowski

HERB_POTOCKICHaHERB_POTOCKICHaBywszy jeden senator w wirydarzu
ze mną,
Po rozmaitych kunsztach ulicą mnie
ciemną
Prowadzi, kędy w kącie, że mało znać
dachu,
W cieniu drzew budynek mi pokazuje
gmachu.
Lecz skoro przez chłodniki wnidziemy
tam kręte:
„Eremitarz to – rzecze – albo miejsce
święte,
Gdzie człowiek rozmyślaniem,
odszedszy od ludzi,
Nabożnym, czasem postem, grzeszne
ciało trudzi”.
Barzo, myślę, ostrożnie trzeba na tej
puszczy,
Bo tam diabeł najprędzej do grzechu
poduszczy,
Gdzie w próżnującym człeku, zwłaszcza
między lasy,
Skażone ciało chodzi z rozumem
za pasy;
Gorącej tu modlitwy, czułej trzeba
straży.
Tak na samego Boga zły duch się
odważy,
Chcąc go w grzech, jako o tym czytamy,
wprowadzić.
Jakoż się na to jego stworzenie ma sadzić?
Dlategoć zamykają i mnichy, i mniszki,
Żeby ta towarzysza, tamten towarzyszki
Nie szukał; złe być samemu człowieku,
Bóg prawi.
Cóż, kiedy widzę, że tu i łóżko postawi,
Jedwabiem stół i ściany, i to okrył
szumnie;
Dopieroż ona puszcza w podejźreniu
u mnie.
Jakoż usłyszę potem, że gdy zajdzie
zarza,
Wodzi mu koczot dziewki do
eremitarza,
Żeby zaś, medytując o duszy tak wiele,
Nie zapomniał, że mieszka jego dusza
w ciele,
I owocu żywota, gdy Bóg w raju broni,
Z ziemskiej, w swoim ogrodzie,
pożywał jabłoni.

Eremitorum albo puszcza w dziardynie
(źródło przytoczenia: Wacław Potocki,
Dzieła, Warszawa 1987)

Wacław Potocki pochodził z rodziny ariańskiej. Ten starannie wykształcony poeta gospodarował na ziemi odziedziczonej po ojcu. Po uchwale sejmowej nakazującej arianom zmianę wyznania (1658) przeszedł na katolicyzm, co było przyczyną jego goryczy i żalu. Twórczość Potockiego nie była dobrze znana współczesnym. Być może docierały do czytelników ręcznie pisane kopie utworów, jednak większość z nich ukazała się drukiem dopiero w XIX i XX wieku. Jego twórczość była bardzo różnorodna: romanse, dzieła epickie i liryczne, zbiory wierszy refleksyjnych i okolicznościowych, satyr i fraszek. Ermitaż (erem, eremitorium, pustelnia, ustronie) to urządzona wygodnie, położona na uboczu budowla parkowa, w formie małego domku, przeznaczona do rozmyślań i kontemplacji. Czasem umieszczano w nim zbiory osobliwości. Zwyczaj wznoszenia ermitaży, związany ściśle z kulturą dworską, przyjął się w XVII w., głównie we Francji i w Niemczech. Natomiast dziardyn to włoski ogród, który układano geometrycznie: w kwatery, kwinkunksy, labirynty (kłęby przecinających się ścieżek utrudniały dotarcie do środka), chodniki („kurytarze niby sklepione z drzew u dołu ścinanych, wiązanych w kopuły”), pergole i inne – jak podaje „Encyklopedia Staropolska” A. Brücknera. Wirydarz to również rodzaj ogrodu, tak więc Wacław Potocki wraz z pewnym senatorem zwiedzają pustelnię położoną w tajemniczym, zacienionym ogrodzie. Jest to miejsce sprzyjające modlitwie, jednak jego urok może odwrócić nabożne myśli. Ale ermitaż to także miejsce schadzek – człowiek nie zapomina, że ma duszę, ale ta żyje przecież w ciele. Ermitaż z wiersza Potockiego to jeden z pawilonów w ogrodzie przy Zamku Ujazdowskim, zbudowany przez Stanisława Herakliusza Lubomirskiego nie później niż w 1683 roku, opisany przez przebywającego w Polsce Giovaniego Battistę Faggiuolego (1690): „ […] na końcu ogrodu odkrywa się niewielki zakątek, jakby mały apartament, wyposażony we wszystko, czego potrzebować może jedna osoba, która pragnie wygodnie i wykwintnie pozostać w samotności, pogrążając się w nabożnym skupieniu, dalekim od wszelkich spraw światowych. Dokoła czyta się tam dowcipne napisy: wszystkie dotyczą jednego – głoszą spokój życia w samotności”.

Zamek Ujazdowski znajduje się na skarpie wiślanej w sąsiedztwie miejsca drewnianego grodu książąt mazowieckich i zwierzyńca. W XV wieku powstał tu myśliwski zameczek, w pobliżu którego królowa Bona miała drewniany dwór i ogrody. Potem rezydowała tu Anna Jagiellonka. Zamek wybudował Zygmunt III. Była to dwukondygnacyjna budowla na planie kwadratu z czterema narożnymi wieżami, wewnętrznym dziedzińcem arkadowym i loggią widokową od strony Wisły. Roboty we wnętrzach kontynuował Władysław IV. Podczas najazdu szwedzkiego zniszczono zamek, w którym uruchomiono mennicę. W 1683 roku dobra ujazdowskie otrzymał nadaniem sejmu marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski, który przebudował wnętrza zamkowe i urządził zespół ogrodowy. Rezydencję dzierżawił potem August II, a następnie zakupił Stanisław August Poniatowski, który w roku 1784 ofiarował zamek miastu. Potem zamek pełnił funkcję lazaretu wojskowego, szpitala i szkoły sanitarnej. Obecnie ma tu swoją siedzibę Centrum Sztuki Współczesnej.

Katarzyna Werstak
Paweł Cieliczko

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *