Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) 1885–1939
Katedra św. Jana Chrzciciela

witkacy-pDla Łohoyskiego, który był zły na Tempego, że popsuł mu ranną wizytę u Atanazego, ostatnią przed ślubem, rozmowa ta stawała się wprost nieznośna. Nie wiedział już, kto czego przed kim broni, tym bardziej, że w ostatnich czasach poważnie już posądzał Atanazego o utajony komunizm. […] Właśnie dochodzili do katedry na Starym Mieście, gdzie miał odbyć się chrzest i oba śluby. Przed kościołem stał blady Prepudrech bez czapki, zatulony w czarne fokowe futro. – Nie pozwoliła mi jechać po siebie. Umieram z niepokoju. Może się zabić w każdej chwili. U niej tak zawsze – największe przeciwieństwa się stykają. Ach, Taziu, żebyś wiedział, co ja cierpię – mówił nie zwracając uwagi na Tempego, który patrzył na wszystkich trzech z nieukrywaną pogardą.

Pożegnanie jesieni, 1927

„Pożegnanie jesieni” jest drugą powieścią w dorobku Witkacego – jednego z najbardziej wszechstronnych artystów i intelektualistów polskiego dwudziestolecia międzywojennego. Ten wybitny pisarz, dramaturg, malarz, portrecista, teoretyk sztuki, filozof i fotografik tak pisał o swojej twórczości prozatorskiej na marginesie „Jedynego wyjścia” (ostatniej, niedokończonej powieści) – „Ja nie zniżam się do opisywania życiowych kawałków, tylko staram się (może bezskutecznie) wytworzyć typ powieści intelektualnej, i to filozoficznej. Taką powieść chciałbym sam czytać, a nie ma jej, dlatego piszę, a nie dla floty i uznania, bo ani jednego, ani drugiego mieć nie będę nigdy i tak”. Choć powszechnie uważa się, że głównym tematem „Pożegnania jesieni” jest rewolucja bolszewicka, to – zdaniem Włodzimierza Boleckiego – jest to tylko jeden z wielu powieściowych problemów. Utwór ten jest bowiem poświęcony bardzo różnym kwestiom, w tym zagadnieniom psychologicznym, obyczajowym (zwłaszcza erotycznym), estetycznym, filozoficznym, politycznym, religijnym, historycznym itp. „Przeżycia zdegenerowanych byłych ludzi na tle mechanizującego się życia” – oto jak autor streszcza swoje dzieło. Wszyscy bohaterowie powieści, jak podkreśla Bolecki, ukazani są jako przedstawiciele warstw społecznych skazanych na „likwidację” zarówno przez rewolucję, jak i przez samych siebie. Sami doprowadzają się do moralnego i fizycznego wyniszczenia i uwierzą w całkowity bezsens własnego istnienia jako jednostek oraz całej warstwy, do której należą. Kontekstem powieści nie jest jednak doraźna polityczna problematyka lat 20. (rewolucja, zamach stanu Piłsudskiego itp.) ani rewolucja bolszewicka 1917, lecz psychologiczno- obyczajowa i historiozoficzna problematyka pierwszej młodopolskiej fazy polskiego modernizmu. Mimo że akcja pierwszych rozdziałów powieści rozgrywa się w nieznanej stolicy nieznanego państwa, bez ryzyka można uznać, że pierwowzorami były Warszawa i Polska. Jak sugerują badacze, proste podstawienia nazw nie mieszczą się w wyrafinowanej estetyce Witkacego, posługującego się w swoich utworach poetyką deformacji i stale naruszającego zasady estetyki mimetycznej. W katedrze na Starym Mieście, a więc – jak należy przypuszczać w katedrze św. Jana Chrzciciela na Świętojańskiej – 14 grudnia odbywa się oficjalny chrzest zamożnej Żydówki Heli Bertz i jej ojca. Motywami tego nawrócenia są dla bohaterów Witkacego „samotność” oraz potrzeba nadania życiu „ostatecznego sensu”. Tego samego dnia równocześnie mają miejsce dwa naznaczone zdradą śluby: Zosi i Atanazego oraz Heli i Prepudrecha. Tymczasem na przedmieściach rozpoczyna się wojskowy zamach stanu.

Katedra św. Jana Chrzciciela przy ulicy Świętojańskiej 8 to najstarszy kościół w Warszawie. Od roku 1339 znany był jako parafialny, w latach 1402–1406 podniesiony został do godności kolegiaty, od 1797 stał się katedrą, od 1818 – archikatedrą, a od 1960 – bazyliką mniejszą. W XIV wieku wzniesiono gotycki, halowy korpus o trzech nawach z wydłużonym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Przed 1473 rokiem wbudowano w pierwsze przęsło nawy głównej wysoką wieżę, której górna część zawaliła się w 1602. W roku 1632 Władysław IV ufundował wczesnobarokowy szczyt. Około 1650 wzniesiono dzwonnicę, którą nadbudowano (od 1688) do wysokości ponad 70 metrów. W roku 1746 nadbudowę rozebrano, gdyż groziła zawaleniem. W XVII i XVIII wieku powstały kaplice: Pana Jezusa (Baryczkowska), Najświętszego Sakramentu i Archikonfraterni Literackiej. W latach 1761–1762 wzniesiono przejścia z Zamku do kolegiaty, a w okresie 1763–1766 dwie nowe zakrystie. Całość została przebudowana w latach 1836- -1840 przez Adama Idźkowskiego w stylu gotyku angielskiego z obniżeniem dachu. Na początku XX wieku fasadę pokryto białą cegłą licówką. We wrześniu 1939 uszkodzone zostało sklepienie i spalony dach. Katedra została poważnie zniszczona podczas walk powstańczych w sierpniu 1944 roku, zaś w listopadzie prawie całkowicie zburzona (wysadzona w powietrze), ocalała jedynie kaplica Baryczkowska. W latach 1948–1956 katedra została odbudowana według projektu J. Zachwatowicza, nadano jej cechy gotyku mazowieckiego. Ołtarz główny i drzwi wejściowe wykonano w 1963 roku według projektu A. Jabłońskiego. Do ważniejszych wydarzeń z dziejów katedry należą: ogłoszenie wyroku w procesie polsko-krzyżackim w 1339 roku; koronacje m.in. Stanisława Leszczyńskiego (1705), Stanisława Augusta (1764), zaprzysiężenie w kolegiacie Konstytucji 3 maja (1791). W okresie manifestacji patriotycznych w 1861 roku, po nabożeństwie w rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki katedrę otoczyły wojska carskie i wraz z policją wtargnęły do świątyni i uprowadziły mężczyzn, których osadzono w Cytadeli. Władze kościelne na znak protestu zamknęły katedrę. Podczas powstania warszawskiego katedra broniona była przez oddziały batalionu harcerskiego „Wigry” i oddziały rotmistrza „Bończy”. W dniach 26–27 sierpnia stała się miejscem wielokrotnych szturmów niemieckich wspieranych bronią pancerną. W latach 70. i 80. katedra była miejscem manifestacji religijno-patriotycznych. W latach: 1979, 1983, 1987, 1991 katedrę odwiedzał Jan Paweł II. Obecnie przy katedrze mieści się Archiwum Archidiecezjalne.

Katarzyna Bojarska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *