Marek Nowakowski ur. 1935
Cerkiew na Pradze

nowakowski2-pTo wejście do praskiej cerkwi tajemnicze, wyprawa w przeszłość, Bizancjum, dwór wschodniego basileusa, grecki alfabet i anachoreci z góry Athos. Takie miałem skojarzenia. Złocone ikony, chór diaków, basowe potężne głosy, ciemność i dziwność. Pochylony bogobojnie Książę Nocy. Ogłupiały Zbyszek Młotek. Cienkie świeczki wtykane przez wiernych w piasek. I ciągle ten chór potężnych głosów. Książę Nocy pada na posadzkę. Szepce coś żarliwie. Wstaje i kreśli się znakiem prawosławnego krzyża. Pilnie wpatruje się w brodatego popa, odprawiającego liturgię przed bogato zdobionym ikonostasem. Błyszczą srebrne i złote blachy. […] Tak staliśmy otoczeni obcą, odmienną atmosferą modłów, śpiewów i liturgii. Migotały ze ścian litery greckiego, jak hieroglify trochę, alfabetu. Patrzyli z góry bizantyjscy święci o wąskich surowych twarzach i zmysłowych, czerwonych ustach. Posmakowałem w tym wschodnim, cerkiewnym nastroju. Mrok tego wnętrza, rozjaśniony złotem i purpurą ozdób, sprzyjał swobodnemu rozhasaniu wyobraźni.

Książę Nocy, 1990

Marek Nowakowski – urodzony w 1935 roku w Warszawie, autor „Księcia Nocy” – nazywany jest twórcą realizmu peryferyjnego. Potwierdza to jego debiutanckie opowiadanie „Kwadratowy” (1957), a także późniejsza twórczość: „Ten stary złodziej”, „Benek Kwiaciarz” i inne. Świat tych utworów to świat lumpów, prostytutek, doliniarzy i paserów, żyjących na marginesie spraw i kodeksów „normalnego” społeczeństwa. Półświatek ten stanowił przedmiot opisu i fascynacji twórcy ze względu na barwność: lump i jego subkultura charakteryzowali się, w ujęciu Nowakowskiego, okrucieństwem, ale i rygorystycznym respektowaniem własnego kodeksu, niezależnością wobec ideałów mieszczańskiego dorobku, solidarnością wewnętrzną. W kolejnych tomach (powieść „Trampolina”, zbiory opowiadań „Silna gorączka”, „Zapis” i inne), pisarz poszerzył krąg peryferyjności: umieścił w nim – obok bohaterów dotychczasowych – także ludzi przeciętnych, zwykłych (urzędnik, sklepikarz), którzy wiodą żywot na swoją miarę do momentu, gdy doświadczają poczucia „osaczenia” – poczucia absurdalności norm, którym się podporządkowali i które nie pomagają odpowiedzieć na najważniejsze pytania egzystencjalne. Odkrywają swoje położenie wewnątrz „układu zamkniętego” i wychodzą z niego. Trafiają na peryferie, gdzie – wolni od dotychczasowych rygorów – mogą, stopniowo pogrążając się w abnegację lub w alkoholizm, dążyć do autentyczności. Obficie przejawiający się w dorobku Nowakowskiego nurt autotematyczny („Robaki”, „Książę Nocy”) wskazuje na pojmowanie własnej pozycji autora jako położenia „pomiędzy”: pomiędzy światem marginesu społecznego i centrum, pomiędzy lumpem a wysoką kulturą, pomiędzy barwnym językiem półświatka a językiem literatury. Późniejszą twórczość Nowakowskiego – portretowanie przeciętnych obywateli w totalitarnym państwie (np. „Grisza, ja tiebie skażu”) – zastąpiły rozważania, w których istotnymi problemami stała się rola literatury, społeczna pozycja twórcy, przemijanie, bezwzględność życia społecznego (np. „Portret artysty z czasów dojrzałości”). Rozmyślania te doprowadziły autora do utworów o Polsce lat 80. i 90. (np. „Homo Polonicus”). Jednak w „Powidokach” (1995, 1997) Nowakowski wracał do powojennej Warszawy, z nostalgią przypatrując się dawnemu światu pełnemu dziwaków i barwnych postaci. „Książę Nocy” to historia specyficznej przyjaźni młodego bohatera z Księciem Nocy – królem półświatka (we własnym mniemaniu) powojennej Warszawy. Wśród znikających powoli ruin toczy się barwne życie barów, knajp, spelunek, burdeli, przez które Książę Nocy prowadzi adepta sztuki ubarwiania życia. Towarzyszą im występne kobiety, bezwzględni atleci, kombinatorzy i paserzy. A to wszystko w scenerii odbudowywanej Warszawy. Warszawy, której dziś już nie ma. Pozostały fragmenty, zaułki lub – jak wskazuje przytoczony cytat – miejsca szczególne znaczące, które miały szczęście przetrwać do dziś.

Cerkiew na Pradze. Historia powstania cerkwi związana jest z okresem zaborów. W stosunku do Pragi rząd rosyjskiego zaborcy prowadził systematyczną politykę rusyfikacyjną. Zlokalizowany tu garnizon wojskowy i dworce stanowiły potężne zaplecze rosyjskiej kadry oficerskiej i urzędniczej, na potrzeby której w latach 1867–1868 wzniesiono cerkiew św. Marii Magdaleny (wg projektu Mikołaja Soczewa). Świątynia zbudowana została w stylu bizantyjsko-ruskim na planie krzyża greckiego. Dach wieńczy pięć kopuł symbolizujących Chrystusa z czterema Ewangelistami. Wnętrze ozdobiono bogatą polichromią, wykonaną przez malarza Siergieja Winogradowa. Podziwiać można również dzieła Paisija z klasztoru w Poczajowie (w bocznej kaplicy Hioba Poczajowskiego). Wśród cennych przedmiotów sztuki sakralnej znajduje się tutaj mozaikowa głowa świętego i trzy święte obrazy, uratowane z wysadzonego w powietrze soboru na placu Saskim oraz oprawiona w metal księga Ewangelii, wydobyta spod gruzów starej cerkwi na Podwalu. Pokryty malowidłami ikonostas oddziela wiernych od ołtarza – „prestoła”, który sobór praski otrzymał od patriarchy moskiewskiego, Aleksego, w 1962 roku. Można jednak obserwować przebieg liturgii dzięki tzw. królewskim wrotom. W czasie II wojny światowej na skutek bombardowania zniszczona została lewa strona katedry, a podczas powstania warszawskiego spłonęła główna kopuła. W latach 1969–1970 cerkiew poddano konserwacji, przywracając i częściowo rekonstruując pierwotną dekorację ścienną wnętrza. Obecnie cerkiew p.w. św. Marii Magdaleny jest katedrą metropolitalną, najważniejszą świątynią prawosławną w Polsce i jedną z najważniejszych w Powszechnym Kościele Prawosławnym (za: www.ngp.pl)

Katarzyna Werstak

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *