Małgorzata Hillar 1926–1995
Pomnik Bohaterów Getta

hillarOdważny jak kamień
który chciał opowiedzieć

Ogień z kamienia
jest zimny

Nie cuchną
palące się ciała
żywych ludzi
ani włoski dziecka
które nic nie wie
nic nie wie

Usta z kamienia
krzyczące przerażenie
nienawiść i grozę
milczą

Wiatr nie rozwiewa
kamiennej brody starca
który wydziera z ziemi głaz
aby rzucić nim
w mordercę

Pomnik Bohaterów Getta, 1957

Wiersz „Pomnik Bohaterów Getta” znalazł się w pierwszym tomie poetki „Gliniany dzbanek”, wydanym w roku 1957. Tom został bardzo dobrze przyjęty. Po roku wznowiony, otrzymał nagrodę Stowarzyszenia Księgarzy Polskich. W późniejszych latach Małgorzata Hillar była znana przede wszystkim jako autorka liryki osobistej, w tym miłosnej. Poetka poświęciła wiersz tragedii warszawskich Żydów, których heroizm upamiętnia monument. Powstanie w getcie wybuchło 19 kwietnia 1943 roku. Trwało niecały miesiąc. Większość powstańców i cywilnej ludności zginęła na miejscu bądź została wywieziona do obozów zagłady. Żydowską dzielnicę Niemcy zrównali z ziemią. Agnieszka Nietresta napisała o wierszu: „Poszczególne elementy pomnika nie są opisywane z werystyczną dokładnością, ale stanowią centra pól skojarzeniowych. Dwa najważniejsze centra to kamień oraz usta i broda, które stanowią »pars pro toto« pojawiającego się nieco dalej ludzkiego ciała. Kamień okazuje się budulcem trwałym (wiatr nie rozwieje kamiennej brody starca), ale i zimnym – mimo chęci i odwagi nie jest zdolny oddać tragizmu zdarzeń, jakie symbolizuje wykuty zeń pomnik”.

Pomnik Bohaterów Getta znajduje się na placu położonym pomiędzy ulicami: Zamenhofa, Anielewicza, Karmelicką i Lewartowskiego. Został odsłonięty 19 kwietnia 1948 roku, w piątą rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim. Stanął w miejscu pierwszego starcia Żydowskiej Organizacji Bojowej z hitlerowcami. Replika pomnika znajduje się w Instytucie Yad Vashem w Izraelu. Pomnik powstał dzięki staraniom Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Autorem projektu był Natan Rappaport, zaś rozwiązanie architektoniczne było dziełem Leona Marka Suzina. Pomnik ma formę trapezoidalnego muru. Został wykonany w Paryżu, z szarego granitu pochodzącego ze Szwecji. Kamień nabyli podczas wojny Niemcy z przeznaczeniem na pomnik zwycięstwa w Berlinie, następnie zaś odkupili go szwedzcy Żydzi. Na zachodniej ścianie muru znajduje się płaskorzeźba z brązu „Walka”, przedstawiająca grupę żydowskich powstańców. Umieszczony po stronie wschodniej, od ulicy Zamenhofa, relief „Pochód na zagładę” przypomina o cierpieniu wywiezionych do obozów śmierci. Przed pomnikiem, po bokach płaskorzeźby „Walka”, stoją dwa siedmioramienne świeczniki – menory. Na cokole umieszczony jest napis w trzech językach (polskim, jidysz i hebrajskim): „Naród żydowski swym bojownikom i męczennikom”. Przed pomnikiem w 1970 roku ukląkł kanclerz Niemiec Willy Brandt, by złożyć hołd poległym. W pobliżu usytuowany jest wcześniejszy pomnik, upamiętniający powstanie w getcie, w formie płyty symbolizującej właz do kanału, dzieło L. M. Suzina z 1946 roku. Jest także tablica przypominająca o działalności „Żegoty” – polskiej Rady Pomocy Żydom. Od pomnika Bohaterów Getta do pomnika Umschlagplatz wiedzie Trakt Pamięci, Męczeństwa i Walki Żydów znaczony granitowymi blokami. W przyszłości ma tu powstać muzeum historii warszawskich Żydów.

Małgorzata Büthner-Zawadzka

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *