Józef Czechowicz, 1903-1939 – Dworzec Główny

CZECHOWICZz okien bryzgało blaskiem
królował w niklach bufet
biły pod sufit płaski
fontanny kwiatów kruche

są tam firanki płyną
dają tło cieniom sytych
czy to nocną godziną
czy szronowym przedświtem

alkoholu symfonie
fugi jarzyn i mięsa
ciszej grajcie w agonii
żywy głód się wałęsa

jeden głód kaszle szczeka
drugi głód palce łamie
no cóż trzeci głód czeka
drżąc we wnęce przy bramie […]

pod dworcem głównym w warszawie, 1939

Józef Czechowicz jako poeta zakwalifikowany został przez historyków literatury do twórców tzw. drugiej awangardy (lubelskiej). Jednak, jak pisze Jerzy Kwiatkowski: „Czechowicz należał do innego pokolenia niż pozostali poeci-wizjonerzy […]. Mimo wszystko bliższy był niż jego koledzy awangardzistom, z drugiej zaś strony – obcy był mu na ogół pewien nowy, tworzący się w obliczu nadchodzącego kataklizmu patos, tak charakterystyczny dla np. Miłosza czy Łobodowskiego.”

Świat poezji Czechowicza jest senny i prowincjonalny, ulega mityzacji – to wieś i miasteczko. Tadeusz Różewicz w przedmowie do Wyboru wierszy Czechowicza zauważa, że możliwe jest takie zakorzenienie człowieka, które nawet przy zmianie miejsca zamieszkania pozwala część krajobrazu rodzinnego przenieść do metropolii – pozostaje wówczas tam kimś z prowincji: „Czechowicz to poeta prowincji, który pozostał do końca poetą prowincji, choć przestał być poetą prowincjonalnym. To przekształcenie się jest jednym z najbardziej zawiłych i tajemniczych procesów rozwoju twórcy”. A Jerzy Kwiatkowski słusznie zauważa, że podczas gdy przedstawiciele awangardy przesadnie podkreślali zgiełk i nowoczesność miasta, Czechowicz rodzinny Lublin – o którym jest tom Stare kamienie – „zminiaturyzował i odwspółcześnił”. Nawet w poemacie o Norwidzie dom świętego Kazimierza zamiast modernistycznego Paryża obecna jest paryska prowincja, człowiek ubogi, odizolowany od wielkomiejskiego rytmu. Czechowicz nie był poetą wielkiego miasta, chociaż „miał słuch wyczulony na ten daleki oddech parowozów”. (Różewicz). Proklamowana przez niego „poezja czysta” miała nie tyle odizolować literaturę od rzeczywistości, co tę rzeczywistość przetwarzać (co podkreśla i Czechowicz, i badacz jego twórczości, Tadeusz Kłak).

Wiersz pod dworcem głównym w warszawie (z ostatniego tomiku poetyckiego nuta człowiecza, wydanego w 1939 roku) ilustruje te charakterystyczne cechy twórczości Czechowicza. Warszawa jest tu potraktowana bez sentymentu, niemal brutalnie, jeżeli uwzględnimy kontekst wierszy o Włodzimierzu i Lublinie. Dla katastrofistów miasto jest siedliskiem zła, tu jest też miejscem kontrastu, jaki istnieje między przepychem a nędzą. Dworzec, stanowiąc najbardziej reprezentacyjne miejsce w mieście, położony w samym jego centrum, daje często schronienie nędzarzom, ludziom z marginesu. W szkicu literackim My chcemy bliźnich czytamy: „człowiek i jego godność musi powstać z błota. Co społeczne, społeczeństwu, ale i człowiekowi, co ludzkie.” Nie bez związku pozostaje też tytuł tomu: nuta człowiecza. Dworzec Główny dla usytuowanych „pod” staje się symbolem dobrobytu, do którego nie mają dostępu. Przeciwko takim, spotykanym zwłaszcza w Warszawie, dysproporcjom opowiada się autor.

Dworzec Główny został zaprojektowany przez Henryka Marconiego i zbudowany w latach 1844-1845 jako dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (dlatego zwany był też Dworcem Wiedeńskim). Pierwotne usytuowanie (na rogu Alei Jerozolimskich i Marszałkowskiej) spowodowało rozkwit dzisiejszego Śródmieścia. W okresie międzywojennym obiekt rozebrano, a funkcję Dworca Głównego pełnił budynek na ulicy Chmielnej. W 1935 roku stary gmach spłonął i do wybuchu wojny nie zakończono odbudowy. Po powstaniu warszawskim został całkowicie zniszczony przez Niemców. Po 1945 roku funkcje Dworca Głównego przejął dworzec towarowy przy ul. Towarowej. Dworzec Główny tracił stopniowo swoje znaczenie – aż do 1976 roku, kiedy to wybudowano Dworzec Centralny. Wówczas Dworzec Główny został zamknięty dla ruchu osobowego. Obecnie mieści się tam Muzeum Kolejnictwa.

Katarzyna Tokarska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *