Jacek Kaczmarski 1957–2004
Praga Północ

KACZMARSKIGąsienicami zagrzebany w piach nad Wisłą
Patrzę przez rzekę pustym peryskopem
Na miasto w walce, które jest tak blisko
Że Wisły nurt – frontowym staje się okopem.
Rozgrzany pancerz pod wrześniowym
żarem
Rwie do ataku się i pali pod dotykiem,
Ale wystygły silnik śpi pod skrzepłym
smarem
I od miesiąca nie siadł nikt
– za celownikiem.
Krtań lufy pusta łaknie znów pocisku
smaku
A łyka tłusty dym – z drugiego brzegu!
W słuchawkach zdjętych hełmofonów
– krzyk Polaków
I nie wiem, czemu rzeki tej nie – z biegu!
Dajcie mi wgryźć się gąsienicą w fale
śliskie
I ogniem swoim dajcie wesprzeć
barykady!
By miasto w walce – które tak jest
bliskie
Bezruchu mego – nie nazwało mianem
– zdrady!
Lecz milczy sztab i milczą pędy tataraku
Którymi mnie przed tymi, co czekają
– skryto.
Bo russkij tank – nie będzie walczył
za Polaków!
Bo russkij tank – zaczekać ma, by ich
wybito!
Gdy się wypali już powstanie ciemnym
błyskiem
Włączą mi silnik i ożywią krew maszyny,
Bym mógł obejrzeć miasto – co tak
bliskie –
Bez walki zdobywając gruzy i ruiny!

Czołg, 1991

Najbardziej uznany specjalista od twórczości Jacka Kaczmarskiego, Krzysztof Gajda, w przedmowie do antologii tekstów barda „Ale źródło wciąż bije…” napisał, że odbiorcy nie zawsze mają świadomość tego, że niektóre znane teksty Kaczmarskiego są parafrazami utworów Wysockiego, a wśród przykładów wskazał właśnie „Czołg”. Piosenka powstała 24 sierpnia 1987 roku i znalazła się w śpiewniku „Kosmopolak”, który w wydaniu oficjalnym, na kasecie, ukazał się w roku 1991 (wcześniej „Kosmopolak” pojawił się parokrotnie w obiegu podziemnym). W książce „Pożegnanie barda” Grażyna Preder zapytała Kaczmarskiego: „Na czym polegało nieporozumienie wokół piosenki »Czołg«, której Wysocki przecież nie napisał, a tylko zdążył zanotować w swoim dzienniku pewien pomysł? Ty ten pomysł dość wiernie zrealizowałeś. – To zasługa Daniela Olbrychskiego, bo on mi dokładnie opisał ten pomysł, zresztą genialny: że maszyna stworzona do zabijania czuje więcej niż człowiek. Maszyna nie rozumie, dlaczego akurat tu, nad Wisłą, została zatrzymana, unieruchomiona, gdy przecież po to była zbudowana, aby pomagać ludziom, którzy giną w walczącej Warszawie. I – co ciągle podkreślam – choć pomysł tej pieśni pochodzi od Wysockiego, od Rosjanina, to utwór ten zawsze odbieramy jako z gruntu antyradziecki, napisany ku czci ofiar powstania warszawskiego. W ogóle, kiedy pisałem o kwestii drugiej wojny światowej, a właściwie o walkach między ludźmi, zawsze interesował mnie brzemienny w skutki fakt zdobywania ruin. Jeśli się potraktuje to zdanie jako symboliczne, to przecież bezustannie nie dostrzegamy w porę tego problemu. Wątek zdobywania ruin, wchodzenia na zgliszcza albo życia w ruinach jest dla mnie wielką metaforą, mówiącą o tym, że cały czas żyjemy z jakichś resztek, na gruzach poprzednich struktur, i z tego wciąż lepimy przyszłość”.

Praga Północ, z której brzegu Wisły czołg przypatrywał się powstaniu, jest jedną ze starszych dzielnic Warszawy. Praga formalnie włączona została w obręb stolicy u schyłku XVIII wieku, a w 1945 roku została podzielona na Pragę Południe i Pragę Północ. Centralnie położona jest stara Praga, której zabudowa w większości pochodzi z początku XX wieku i okresu międzywojennego, stanowiąc rzadki zespół przedwojennej substancji miejskiej. Głównym punktem dzielnicy jest plac Wileński, przy którym znajduje się dworzec Warszawa Wileńska, cerkiew św. Marii Magdaleny, będąca cerkwią metropolitarną Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, oraz pomnik poświęcony braterstwu broni żołnierzy polskich i radzieckich (tzw. „Czterech śpiących”). Osią Pragi Północ jest ulica Targowa, przy której znajduje się Bazar Różyckiego; w tej dzielnicy znajduje się kościół św. Michała i Floriana – katedra diecezji warszawsko-praskiej, a na jej skraju dworzec kolejowy Warszawa Wschodnia. Odrębny obszar stanowi osiedle Nowa Praga, które zbudowane zostało w latach 50. XX wieku i jest przykładem architektury socrealistycznej, natomiast wschodnią część dzielnicy zajmuje osiedle Szmulowizna (Szmulki), którego charakterystycznym elementem jest marmurowa bazylika Najświętszego Serca Jezusowego oraz zabytkowa fabryka wódek przy ul. Ząbkowskiej. Wzdłuż Wisły rozciągają się Port Praski, park Praski, ogród zoologiczny oraz osiedle Golędzinów. Ze względu na niewielkie wojenne zniszczenia stara Praga pełniła po wojnie funkcje administracyjne, lecz potem uległa zaniedbaniu i zyskała sławę „złej dzielnicy”.  Atrakcją Pragi jest nie tylko uratowana przedwojenna architektura, ale także folklor warszawski, który tylko na niej się zachował. W ostatnich latach Praga Północ staje się coraz bardziej popularnym, a wręcz modnym, rejonem stolicy. W starych praskich kamienicach oraz opuszczonych zakładach i fabrykach powstają galerie, centra sztuki, trendowe kluby, kawiarnie i restauracje, a także pracownie autorskie.

Paweł Cieliczko

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *