Gabriela Zapolska 1857–1921
Plac Trzech Krzyży

ZAPOLSKA_POPŻabusia nie odpowiadała ani słowa. Wzrokiem szukała dorożki. Stały teraz obie na placu Św. Aleksandra. Helena spojrzała na tę czarną przestrzeń, na której w powodzi błota odbijały się światła latarń. Zdjęła ją trwoga, przezwyciężając wstręt uczepiła się ramienia Żabusi. – Pomogę ci znaleźć dorożkę – wyrzekła – tylko ty mi dopomóż przejść przez plac… Żabusia ramionami wzruszyła. – Cóż to, boisz się, jak Szerkowski, przestrzeni? Lecz Helena zaprzeczyła. – Cóż znowu, oczy mnie bolą i nic w tej ciemności rozróżnić nie mogę.

Fin-de-si`ecle’istka, 1894–1896

„Fin-de-si`ecle’istkę” publikowała Gabriela Zapolska w odcinkach na łamach „Przeglądu Tygodniowego” w latach 1894–1896, ale zamysł napisania powieści powzięła kilka lat wcześniej. Pierwsze wydanie książkowe ukazało się w roku 1897. „Fin-de-si`ecle’istka” opowiada historię Heleny, która wkrótce po ślubie odkrywa, że mąż zdradza ją ze służącą. Od tej chwili zaczyna się cykl duchowych przeobrażeń bohaterki. Helena uwodzi mężczyzn, a każda nowa miłość oznacza nowe wtajemniczenie, np. w krąg śmierci czy mistycyzmu. W utworze ważną rolę pełnią stroje bohaterki, wciąż się zmieniające i drobiazgowo opisywane. W „Fin-de-si`ecle’istce” Zapolska po raz pierwszy wprowadziła postać Żabusi, później bohaterki jej słynnego dramatu, piętnującego hipokryzję. W powieści jednak przede wszystkim chciała skrytykować warszawskie środowisko literatów i krytyków, z którym pozostawała w bardzo złych stosunkach. Opisy stolicy w „Fin-de-si`ecle’istce” dotyczą głównie okolic Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Światu, a więc terenów, po których najczęściej poruszała się sama autorka. Realia warszawskie pojawiają się też w innych dziełach Zapolskiej, w powieściach: „Córka Tuśki” oraz „Janka” i w dramatach „Tamten” oraz „Car jedzie”. Gabriela Zapolska pisała w liście do Stefana Laurysiewicza z 1 marca 1892 roku: „`A propos tytułu »Fin-de-si`ecle’istka«, to właśnie w tym truc cały leży, że te głupie bałwanice używają ten idiotyczny wyraz na prawo i na lewo i ciągle nim szamerują, zamiast wyrazu »histeryczka « albo »bzikowata«. I w tym szyk cały wedle nich. Przy tym wyrazie obstaję, bo inaczej nie będzie miało właściwego charakteru”. A do redaktora Adama Wiślickiego w liście z 16 października 1894 roku: „Zdaje mi się, iż Pan będzie zadowolniony z »Fin-de-si`ecle’istki«, zadowoleni będą czytelnicy, śmiać się będziecie często i serdecznie. Śmiać się nie będzie kilku panów »z prasy« w Warszawie, ale to trudno! Po co mnie zaczepiali”. Agata Chałupnik zdefiniowała: „[…] »Fin-de- -si`ecle’istka« to kobiecy Bildungsroman”. Natomiast Krystyna Kłosińska napisała: „Problem kobiecej tożsamości podejmuje Zapolska w »Fin-de-si`ecle’istce«, eksponując wszechstronnie – dosłownie, ale przede wszystkim metaforycznie – fenomen maskarady. Metamorfozy, zwane »przeobrażeniami«, określają tu kolejne fazy powieściowej akcji. Zdarzeniem staje się ubranie jako znak, jako maska, jako poszukiwanie identyfikacji”.

Plac Trzech Krzyży położony jest u wylotu dziewięciu ulic: Książęcej, Prusa, Wiejskiej, Alej Ujazdowskich, Mokotowskiej, Hożej, Żurawiej, Brackiej i Nowego Światu. To dawny węzeł traktów prowadzących ze Starej Warszawy do Solca, Ujazdowa, Rakowca i Grzybowa. W 1731 roku August II przeprowadził Drogę Kalwaryjską, nazwaną później Alejami Ujazdowskimi, a u jej początków, na rozstaju dróg nakazał ustawić trzy pozłacane krzyże, z których dwa stoją do dziś, ale na zmienionych cokołach. W miejscu trzeciego krzyża, który runął, stoi pochodząca z roku 1752 figura św. Jana Nepomucena, ustawiona przez marszałka Franciszka Bielińskiego, na pamiątkę doprowadzenia do tego punktu drogi brukowanej. Według legendy trzy krzyże miały upamiętniać pojedynek trzech braci o pannę. W drugiej połowie XVIII wieku plac obudowano, w roku 1787 uznano go za publiczny oraz urządzono tu targowisko. Na placu ustawiano bramy triumfalne: w 1809 roku na powitanie księcia Józefa Poniatowskiego i jego wojsk, w 1815 roku na powitanie cara Aleksandra I. W 1817 roku plac poszerzono, a na uzyskanym miejscu stanął w latach 1818-1826 kościół św. Aleksandra. W 1831 roku plac wybrukowano. W latach 1845-1846 wybudowano gmach Instytutu Głuchoniemych i Ociemniałych. W tym czasie plac nosił nazwę Złotych Krzyży. W latach 1886- -1894 rozbudowano kościół i założono skwer. W tym okresie plac przemianowano na św. Aleksandra (od nazwy kościoła), ale mówiono też o nim plac Aleksandra – od imienia cara. Około roku 1919 ponownie zmieniono nazwę, tym razem na plac Trzech Krzyży. Podczas powstania warszawskiego uległa zniszczeniu większość kamienic i kościół, ale po wojnie je odbudowano. W roku 1985 na placu stanął pomnik Wincentego Witosa.

Małgorzata Büthner-Zawadzka

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *