Bolesław Prus 1847–1912
Powiśle

prus-pZatrzymał się w połowie drogi i patrzył na ciągnącą się u jego stóp dzielnicę między Nowym Zjazdem i Tamką. Uderzyło go podobieństwo do drabiny, której jeden bok stanowi ulica Dobra, drugi – linia od Garbarskiej do Topieli, a kilkanaście uliczek poprzecznych formują jakby szczeble. „Nigdzie nie wejdziemy po tej leżącej drabinie – myślał. – To chory kąt, dziki kąt”. I rozważał pełen goryczy, że ten płat ziemi nadrzecznej, zasypany śmieciem z całego miasta, nie urodzi nic nad parterowe i jednopiętrowe domki barwy czekoladowej i jasnożółtej, ciemnozielonej i pomarańczowej. Nic, oprócz białych i czarnych parkanów, otaczających czarne place, skąd gdzieniegdzie wyskakuje kilkupiętrowa kamienica jak sosna, która ocalała z wyciętego lasu, przestraszona własną samotnością.

Lalka, 1887–1889

Bolesław Prus (właściwie Aleksander Głowacki) urodził się w Hrubieszowie, później studiował w Warszawie w Szkole Głównej. Współpracował z warszawską prasą, w której zamieszczał swoje kroniki, stanowiące zapis społecznego i obyczajowego życia stolicy. Podejmował się wielu społecznych inicjatyw, był członkiem kilku społecznych instytucji. Mieszkał najpierw na Starym Mieście, potem przy ulicy Smolnej, na Aleksandrii (obok ulicy Kopernika), przy ulicy Twardej i Wilczej (tu zmarł). Opisał Warszawę nie tylko w swoich felietonach, ale także w książkach: „Lalce”, „Emancypantkach”, w nowelach, szkicach powieściowych i humoreskach. Pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim. Tablice pamiątkowe poświęcone Prusowi znajdują się na ścianie gmachu Polonistyki UW przy Krakowskim Przedmieściu 26/28 i na budynku przy ulicy Wilczej 12. „Lalkę” drukowano w odcinkach na łamach „Kuriera Codziennego” w latach 1887–1889. Publikacja osobna dzieła miała miejsce w roku 1890. Początkowo Prus zamierzał nadać powieści tytuł „Trzy pokolenia”, jednak po przeczytaniu w prasie artykułu o rzeczywistym procesie o kradzież lalki, jaki miał miejsce w Wiedniu, w ostatecznej redakcji dał powieści tytuł „Lalka”. Powieść nie została zrozumiana przez pokolenie Prusa i właściwie nie miała dobrych recenzji, dzisiaj traktuje się ją jako niewątpliwe arcydzieło powieściopisarstwa polskiego XIX wieku, w którym historia wielkiej miłości Wokulskiego stała się pretekstem do ukazania społecznego rozkładu. Zygmunt Szweykowski nazwał „Lalkę” „pierwszą w wielkim stylu powieścią o Warszawie”: „Warszawa jak najściślej wiąże się z całością utworu i nadaje mu odpowiedni ton. Życie bohaterów, ich czyny, ich myśli niemal […] są zjednoczone z tętnem zbiorowości miasta i jego wyglądem; Prus nie wymyśla ani sytuacji, ani faktów – narzuca mu je rzeczywistość […]. W życiu i charakterze Warszawy ma to swoją wymowę, że sklep Mincla znajduje się najpierw na Podwalu, a później na Krakowskim Przedmieściu, że Łęccy mieszkają w okolicy Alei Ujazdowskich, a jeżdżą na spacer do Łazienek, że Wokulski Wysockiego zobaczył na Powiślu, że Rzecki chodzi na spacer na Nowy Zjazd i Stare Miasto itd., itd. […] Dlatego też rozwój i logika akcji zespolone są z logiką życia Warszawy, z logiką, której Prus chce w »Lalce« dać jak najpełniejszy wyraz. Z salonów przenosi nas do bezdomnych nędzarzy, z parków i ogrodów do śmietnika nad Wisłą, z Teatru Wielkiego do ludowych zabaw wielkanocnych; kościoły, sąd, jadłodajnie, sklepy, ulice, domy, sala licytacyjna, plac wyścigowy, rajtszula – wreszcie niezwykle bogata galeria scen, typów i sylwetek charakterystycznych, stają się wymownymi składnikami całości”. Obraz Warszawy w powieści Prusa doczekał się dwóch osobnych opracowań: Stefana Godlewskiego („Śladami Wokulskiego: przewodnik literacki po warszawskich realiach »Lalki«”) i Ludwika B. Grzeniewskiego („Warszawa w »Lalce« Prusa”).

Powiśle to wschodnia część dzielnicy Śródmieście, usytuowana wzdłuż lewego brzegu Wisły na długości 5 km. Obejmuje obszar nadrzeczny wraz z poboczem skarpy od północnej granicy Nowego Miasta do zbiegu ulicy Solec z ulicą Czerniakowską (obecnie Trasa Łazienkowska). W średniowieczu na Powiślu staro- i nowomiejskim rozwinęła się osada Rybaki. W pierwszej połowie XIX wieku w części południowej Powiśla powstały liczne zakłady przemysłowe, które przekształciły częściowo Powiśle w dzielnicę robotniczą. Wzniesiono największe wówczas fabryki warszawskie, rozbudowano przystań solecką, uregulowano sieć uliczną, wzniesiono kamienice, hotele i zajazdy. Pozostało jednak wiele nędznej zabudowy drewnianej. Powiśle pozbawione było, poza wielkimi zakładami, kanalizacji i wodociągów. Z powiślańskimi Rybakami związana jest legenda o początkach Warszawy. To tutaj do jednej z chałup podrzuciła swego syna boginka wodna. W siódmym roku życia nadano mu imię Warcisława, czyli Warsza. Warsz, który pragnął zasłużyć na miano człowieka, postanowił złowić nękającego okolicę topielca – własnego ojca. W nagrodę dostał ziemię na wzgórzu. Z tej Warszowej osady urosła z czasem Warszawa.

Paweł Cieliczko

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *