Antoni Libera ur. 1949
Aleje Ujazdowskie

libera-pZ placu Komuny Paryskiej (przed wojną Placu Wilsona), z przystanku opodal miejsca stracenia nieszczęsnej Ruhli, pojechałem do centrum – w Aleje Ujazdowskie. Mieściła się tam księgarnia o nazwie „Logos–Kosmos”, zajmująca się głównie importem i sprzedażą książek obcojęzycznych wydanych na Zachodzie. Sowieckie i enerdowskie albumy z dziełami sztuki, zawsze stojące w witrynie w eksponowanym miejscu, stanowiły wyjątek w asortymencie placówki. Poza tym „Logos–Kosmos” prowadził dział zamówień na określone pozycje (realizacja zlecenia w sprzyjających warunkach trwała cztery miesiące, w niesprzyjających – rok, a w niepomyślnych – wieczność) oraz dział komisowy alias antykwaryczny (zaopatrzony najlepiej).

Madame, 1998

Powieść Libery, wydana w 1998 roku, była nominowana do nagrody Nike’99 i została uhonorowana Nagrodą im. Andrzeja Kijowskiego w 1999. Zdobyła również pierwszą nagrodę w konkursie zorganizowanym przez wydawnictwo „Znak”. Akcja tego swoistego „portretu artysty z czasów młodości” rozgrywa się w Warszawie schyłku lat 60. Główny bohater, licealista, opowiada o swojej fascynacji starszą od siebie, piękną i tajemniczą kobietą, nauczycielką francuskiego. Ten edukacyjny romans czytać można na wiele sposobów: jako historię miłosną, ale i powieść polityczną czy społeczną satyrę: „»Madame« można czytać jako »portret artysty z czasów młodości« – napisał Krzysztof Masłoń – obraz epoki »peerelowskiej małej stabilizacji«, »grę literacką z użyciem całego arsenału mitów i odniesień do arcydzieł«, albo jako »historię miłosną, piękną opowieść o nie spełnionym uczuciu« – tak czy inaczej, nie spotka nas rozczarowanie. Nie wierzę bowiem, by czytelnik, choć trochę ceniący kulturę słowa, nie poznał się na walorach tej prozy, wszystkich […] urokach językowych tej eleganckiej, ba, wykwintnej powieści”. „Madame” to także opowieść o naturze mitu: „Mit istnieje, ponieważ jest potrzeba ludzkiej duszy […], a tym, co utwierdza, rozwija, podtrzymuje, jest właśnie słowo – rozważa Paweł Huelle. – Trzy warstwy powieści, splecione ze sobą precyzyjnie, bez pęknięć i widocznych szwów, utrzymują to przesłanie w wysokim, mannowskim stylu. Warstwa opisowo-obyczajowa (ów zapomniany już nieco dzisiaj kurz PRL), potraktowana nieco ironicznie […]. Warstwa druga – historiozoficzna – mówi o tym, że sprzymierzenie się – nawet w najszlachetniejszych intencjach […] z biesami historii, nigdy nie jest niewinne i zawsze kończy się klęską […]. Warstwa trzecia […] to wreszcie przeniesienie biografii w mit, bez którego nie może istnieć sztuka ani artysta”.

Aleje Ujazdowskie wytyczone zostały w latach 1724–1731 na gruntach Ujazdowa przez Augusta II jako Droga Kalwaryjska. Po stronie zachodniej ustawiono 28 kaplic, a wzdłuż wschodniej strony drogi ustawiono kamienne ławki. Drogę o szerokości 15 metrów obsadzono drzewami. Na terenie parku Ujazdowskiego znalazły się zabudowania folwarku Ujazdowskiego, za którym nad brzegiem skarpy rozciągała się wieś Ujazdów, od której ulica otrzymała swą nazwę. W odległości około 300 metrów od drogi, przed wąwozem Agrykoli, stał Zamek Ujazdowski wzniesiony w latach 1606–1619 przez Zygmunta III Wazę i dokończony przez Władysława IV. Przed 1770 rokiem droga weszła w obręb stanisławowskiego planu założenia placów gwiaździstych. W roku 1768 wytyczono drogę łączącą siedzibę królewską z Wolą, zwaną Drogą Królewską (na osi Zamku Ujazdowskiego). Na ich przecięciu powstał plac Na Rozdrożu, z którego poprowadzono aleje. Na północnej granicy Ujazdowa Drogę Kalwaryjską przecięła ulica Piękna. W latach 80. XVIII wieku rozebrano kaplice i zlikwidowano wieś Ujazdów, a równocześnie przebudowano zamek. Kilka domów wybudowano pomiędzy placem Trzech Krzyży a Piękną. Przed 1784 rokiem droga otrzymała nazwę Aleja. W czasie Królestwa Kongresowego rozszerzono Aleję w kształt wydłużonego placu, zwanego placem Ujazdowskim, który oddzielony był od Drogi Ujazdowskiej aleją kasztanową. Drogę wybrukowano na całej długości i oświetlono latarniami olejowymi. W pierwszej połowie XIX wieku powstał Ogród Botaniczny, Obserwatorium Astronomiczne, wille i pałacyki. W Noc Listopadową 1830 przez Aleję przedzierali się podchorążowie pod dowództwem Piotra Wysockiego. Po powstaniu pomiędzy placem Trzech Krzyży a Wilczą budowane są pierwsze kamienice, a od Wilczej Aleje biegną wśród ogrodów i pól uprawnych. W następnej fazie zabudowy Alej powstają nowe kamienice i pałacyki (Poznańskich, Sobańskich, Wielopolskich, Rzyszczewskich). Od około 1870 roku Aleje, Ogród Botaniczny i Łazienki były ulubionym miejscem spacerów, spotkań towarzyskich, przejażdżek powozami, dorożkami, a także terenem jazdy konnej. Aleje stały się wtedy najwykwintniejszą ulicą Warszawy, miejscem wystaw kwiatowych i rewii mody kobiecej. Uwieczniono je w wielu utworach powieściowych i poetyckich. Około 1909 roku przez Aleje przeprowadzono tory tramwaju elektrycznego i wprowadzono elektryczne oświetlenie. W dwudziestoleciu międzywojennym powstały tu ambasady, poselstwa i konsulaty, a w gmachach Korpusu Kadetów została umieszczona Szkoła Podchorążych Piechoty. Podczas zamachu stanu Józefa Piłsudskiego na terenie Alej toczyły się walki, w których podchorążówka odgrywała znaczną rolę. W 1927 roku na terenie górnych Łazienek, w pobliżu Alej, wzniesiono pomnik Chopina. W 1928 roku w gmachu podchorążówki miał swoją siedzibę Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych. W czasie okupacji hitlerowcy spalili gmach Biblioteki Wojskowej, zniszczyli pomnik Chopina, zburzyli lub spalili większość kamienic i pałaców. Mieszkańców Alej wysiedlono, a ulicę włączono do dzielnicy niemieckiej. 1 lutego 1944 roku żołnierze AK dokonali udanego zamachu na dowódcę SS i policji okręgu warszawskiego Franza Kutscherę. Odbudowa Alej trwała do około 1955 roku. Odcinek między pl. Trzech Krzyży a Koszykową otrzymał nazwę alei Stalina. W końcu 1956 powrócono do właściwej nazwy.

Paweł Cieliczko

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *