Adam Jarzębski ok. 1590–1649
Barbakan

JARZEMSKIPrzyszedłem do drugiej bramy,
Tam obaczę budki, kramy.
Aż mi łaźnię pokazują
Miejską, przy murze skazują.
Słusznie by ogrody wspomnieć
Miejskie, dworów nie zapomnieć;
Wielka ich liczba, niemało;
Pióro mi się zmordowało.
Teraz ich nie piszę tobie,
Jużem ustał; obacz sobie!

Gościniec abo krótkie opisanie Warszawy
z okolicznościami jej, 1643

Adam Jarzębski urodził się w Warce nad Pilicą. Przez większość życia związany był z Warszawą, pełniąc funkcję instrumentalisty kapeli królewskiej Zygmunta III i Władysława IV. Był m.in. intendentem budowlanym Zamku Ujazdowskiego oraz jednym z najwybitniejszych kompozytorów polskiego baroku. „Gościniec…” jest jedynym dziełem literackim Jarzębskiego. Utwór ten jest wyjątkowy z wielu względów. Jest to najstarszy przewodnik po Warszawie (drukiem ukazał się w roku 1643, zaś współcześnie znany jest głównie dzięki edycji z 1909 r.), o wyjątkowo ciekawej kompozycji. Całość bowiem napisana jest tak, by czytelnik mógł przechadzać się ulicami Warszawy, czytając opisy poszczególnych miejsc. Do najnowszego wydania przewodnika (z roku 1974) dołączono „Szlak wędrówki Jarzębskiego po Warszawie”, czyli współczesną mapę stolicy z dokładnymi trasami, jakimi prowadzi „Gościniec…”. Niewątpliwym atutem Jarzębskiego, jako autora przewodnika, jest jego zawód „budowniczego ujazdowskiego” – jak sam siebie określa na karcie tytułowej dzieła. Sprawia to, że „Gościniec…” jest przewodnikiem przede wszystkim po zabudowie ówczesnej Warszawy, a opisy poszczególnych miejsc wskazują na wiedzę autora z zakresu architektury. W przewodniku znajdują się opisy większości ważnych miejsc siedemnastowiecznej Warszawy, w tym m.in. Pragi, Zamku Królewskiego, rynku warszawskiego, najważniejszych ulic, są tam „pałace królewskie i magnackie, dwory i dworki szlacheckie, kościoły i klasztory”, a także „szpital, przytułek, arsenał czy ratusz” (W. Tomkiewicz). Opisane zostały również: kapela królewska, warszawski magistrat oraz przy okazji rozmaite obyczaje i grupy społeczne. Choć część z opisanych w „Gościńcu…” obiektów już nie istnieje, to wiele z nich zachowało się do dziś, co pozwala także współczesnemu czytelnikowi na wędrówkę po Warszawie z przewodnikiem Jarzębskiego w dłoni. Maria Lewicka i Barbara Szymanowska, autorki książki konfrontującej Warszawę opisywaną przez Jarzębskiego z jej współczesnym obrazem, tak pisały o powstałych przed „Gościńcem…” opisach Warszawy: „W dziele […] pt. »Miasta świata«, wydanym w Kolonii przez Jerzego Brauna [1618]. Czytamy o niej: »nie masz miasta nie tylko w Polsce, lecz w całej Sarmacji, które by z Warszawą porównać można« […]. Wkrótce i w Polsce zaczynają się upowszechniać wydawnictwa typu opisowego. Pierwsze powstały w języku łacińskim; w 1632 r. Szymon Starowolski wydał dzieło »Polonia«, z którego uzyskujemy obraz architektury polskiej przed najazdem szwedzkim. Opisu Mazowsza dokonał w końcu XVI w., a drukiem go wydał w 1634 r. Jędrzej Święcicki. W obu dziełach istnieją wzmianki o Warszawie. Mówiło o niej następnie kilku autorów pamiętników, kronik, opisów geograficznych: Wespazjan Kochowski, Wawrzyniec Rudawski, Andrzej Cellarius, Jan Andrzej Morsztyn, Jean de Laboureur. Wszystkie te, najczęściej zresztą krótkie, wzmianki czy charakterystyki nie dorównują jednak opisowi Warszawy, jaki pozostawił nam Adam Jarzębski w swoim wierszowanym dziełku”. Krzysztof Lipka ukazuje natomiast Jarzębskiego w nieco innym świetle. W „Gościńcu…” bowiem „znajdziemy opisaną królewską kapelę z czasów Władysława IV, zespół słynny w całej Europie. I to opisaną przez nie byle jakiego znawcę tematu, bo przez samego Adama Jarzębskiego, nie tylko znakomitego instrumentalistę i kompozytora, ale przede wszystkim także członka opisanej kapeli”. Władysław Tomkiewicz przypomina, że: „Na ścianie kamienicy narożnej przy ulicy Świętojańskiej nr 1 w Warszawie, od strony placu Zamkowego znajduje się tablica kamienna z takim oto napisem: »W tym domu mieszkał i zmarł/ w 1649 r. Znakomity mieszczanin/ Starej Warszawy/ ADAM/ JARZĘBSKI/ kompozytor skrzypek/ budowniczy królewski/ autor opisu Warszawy”.

Barbakan – zwany także drugą Bramą Nowomiejską, wieżą Bramy Nowomiejskiej (wzmiankowana w 1548 r.), okrągłą wieżą (1628). Wzniesiony w 1548 roku na ulicy Nowomiejskiej przez Jana Baptystę z Wenecji jako przedbramie Bramy Nowomiejskiej. W latach 1937–1938  oraz 1953–1954 Barbakan prawie całkowicie zrekonstruowano. Obecnie mieszczą się tam liczne kramy z pamiątkami.

Paulina Kierzek

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *